Voorzomer 2025 fietste ik van Rome naar huis. Regelmatig kreeg ik te horen: ‘je gaat terug?’ Maar ik ging niet terug. Ik ondernam mijn eigen Heilige Tocht, naar de plek waar ik wil zijn: thuis.
Op 23 mei haal ik mijn eerste stempel in de Basilica Papale Santa Maria Maggiore. Paus Franciscus is krap een maand gelden begraven en de drommen toeristen en gebeden prevelende gelovigen vormen een rij die het begin kan zijn van een nieuwe bedevaart. Elke bezoeker moet door de buiten opgestelde stalen container met scanapparatuur, langs streng kijkende carabinieri. Ze vormen een eigentijdse Porta Sancta, die vast niet alleen dit Heilig Jaar geopend blijft.
Moedig voorwaarts
Aan de voet van mijn voorgenomen fietstocht ligt mijn verlangen om een nieuw verhaal te maken. Even zo belangrijk is de wens van mijn vrouw om samen met de kinderen te ervaren hoe het is om een paar weken zonder mij te doen wat ze deden, het alledaagse leven leven. In ons gezin waar de laatste jaren best het een en andere te doen was, waardoor het besluit om vijf weken weg te gaan me zwaar viel. Maar het was nodig, juist omdat het kon.
Misschien moest ik ook gaan om te kunnen begrijpen. Begrijpen wat er met ons gebeurt als we niet bij elkaar zijn. De balans verstoren om nieuw evenwicht te zoeken. Filosoof Søren Kierkegaard zei: ‘Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar moet voorwaarts geleefd worden.’ Je kunt reflecteren op het verleden, maar bestaan doe je altijd richting de toekomst. Hoe moeilijk het soms ook is, mijn vrouw, kinderen en ik gaan altijd moedig voorwaarts. Maar eerst een paar weken los van elkaar.
De heldenreis
Zoals vaker zoek ik voor mijn pelgrimstocht naar andere wegen, om verleden, heden en toekomst met elkaar te verbinden. En waar ligt die toekomst anders dan thuis, bij mijn gezin? Phil Cousineau schrijft in zijn boek The Art of Piligrimage ‘But I also believe in pilgrimage as a powerful metaphor for any journey with the purpose of finding something that matters deeply to the traveller.’ Ik wil niet naar een plek ver weg, met een betekenis die niet de mijne is. Mijn pelgrimstocht gaat naar de plek waar mijn hart is.
En ook nu ben ik de held in mijn eigen verhaal. De heldenreis, die u misschien kent van Joseph Campbell, wordt altijd afgebeeld als een cirkel. Deze begint bij de oproep naar het avontuur tot de thuiskomst met je opgedane wijsheid. Maar die cirkel is misschien wel iets te tweedimensionaal gedacht. Want niet elke reis is los te zien, maar deel van een groter geheel. Wat mij betreft bestaat het leven uit heldenreizen van meerdere cirkels achter elkaar die, uiteen getrokken, een spiraal vormen. Als je eenmaal begonnen bent met jouw levensreis kom je nooit meer op dezelfde plek.
Rondje
‘Eigenlijk is Vézelay jouw eindpunt hè?’ appt mijn vrouw als ik al ruim drie weken onderweg ben. Heeft ze gelijk? Vézelay is in ieder geval mijn kruispunt in de tijd, de plek waar mijn pelgrimstochten samenkomen. In 1997 kwam ik er, alleen te voet op weg naar Santiago de Compostela. In 2010 kwamen we er samen met onze dochter. We fietsten een rondje: van huis via Valencia naar Santiago en weer naar huis.
Maar Vézelay is niet mijn thuis en kan dus niet mijn bestemming zijn. Dat is anders dan Ilja Leonard Pfeiffer schrijft in zijn boek Filosofie van de heuvel, over de fietstocht van Gorinchem naar Rome samen met zijn toenmalige vriendin Gelya. Na aankomst in het door hen geliefde Genua schreef hij: ‘Er was geen enkele reden meer om naar Rome te fietsen. We waren thuis.’ Maar toen ze toch verder gingen zei Gelya; ‘Nou goed, dan maken we gewoon een stom rondje als wielrenners. Fietsen we naar Rome en komen dan gewoon zo snel mogelijk hier terug.’ Maar ik ga niet terug en ik blijf niet, ik ga verder.
Perspectief
Net als onze fietstocht in 2010 is ook mijn fietstocht van Rome naar huis niet lineair. Mijn reis heeft meerdere vertrek- en aankomstpunten. Ik ga met de trein naar Rome, de plek die op dat moment meer centraal staat in mijn leven. Vanuit Rome fiets ik naar Assisi, mijn proloog. Van Assisi fiets ik naar Vézelay en van Vézelay naar huis. Vézelay is met de ochtendmis voor pelgrims in Basiliek Sainte Marie Madeleine de epiloog van mijn tocht. Maar ook een nieuw begin.
Wat begin is of eind, wat heen is en wat terug is een kwestie van perspectief. ‘Alle wegen leiden naar Rome’ luidt dan wel de uitdrukking. Maar zijn er niet even zoveel wegen die van Rome leiden naar elders? Drs. P. bezong in het lied ‘Heen en weer’ over het dagelijks werk van een veerman dat perspectief. Bij vertrek van de veerpont is de overkant daarginds. Maar zodra de pont de rivier is overgestoken is de overkant hier.
Onomkeerbaar
Ik ben dan wel in beweging naar de plek waar ik vandaan kom, op mijn retour. Maar het is niet zo dat mijn begin- en eindpunt door het woord ‘terug’ kunnen worden omgedraaid. Met mijn gangetje naar de supermarkt zou dat nog kunnen, met een pelgrimstocht kan dat wat mij betreft niet. Een aan Heraclitus toegekende uitdrukking luidt: ‘In dezelfde rivieren stappen wij en stappen wij niet.’ De rivier blijft dan wel dezelfde, maar haar water verandert voortdurend.
En dat is het. Ik kan dan wel terug naar de plek waar we waren, maar niet naar wie we waren. Want ik ben niet zomaar onderweg, en mijn vrouw thuis ook niet. Als pelgrims uit en thuis komen we los van het alledaagse, maar zijn ook nog niet op onze bestemming. In deze door antropoloog Victor Turner genoemde fase van liminaliteit ontstaat ruimte voor overgang en transformatie. En als je daar eenmaal in zit dan kan je niet terug. Dat is onomkeerbaar.
Dit artikel verscheen eerder in Omnes nummer 32, het lijfblad van het Pelgrimswegen naar Rome.